S'ISTORIA

In sa comuna de Àrdara (pronuntziadu Àrldara), b'at testimoniantzias archeolòzicas numerosas dae sa pre-istoria (nuraghe Riu Runaghe) a s'època de sa dominatzione romana a su mesu evu.

Su nùmene da sa bidda est fentomadu meda bias in su mesu evu comente Ardar, corrotu prus in antis in Ardera, Ardari o Ardena, s'ùltima vocale pro effetu de unu paragoze. Su topònimu est casi seguramente sardianu o paleosardu, finas si fradile semanticamente a su latinu arduum (logu percossosu, trauladorzu - su suffissu -uu- podet esser de orìzine etrusca), Lu ammustrat sa positzione zeomòrfica de sa bidda etotu, posta in su cùcuru de unu montigheddu.

Funtana de Litu

Dae su sèculu XI finas a s'annu 1272 Àrdara, cun sa curadoria omònima, faghiat parte de su zuigadu de Torres, de su cale est istada finas capitale. Sa bidda aiat apuntu ganadu importantzia polìtiga prus manna de sa capitale de antis, Turris (Portudurre),  fentomada in unos cantos documentos "iscripsi ista carta in regno qui dicitur Ardar".

Su casteddu

Ispiridualmente, Àrdara faghiat parte de sa diòtzesi de Bisartzu, ma s'importu suo fiat gasi mannu chi sa cresia de Santa Maria de su Rennu (Rennu = Zuigadu) teniat funtzione de catedrale addaiboi chi su fogu aiat brusiadu sa cresia de Sant'Antiogu in Bisartzu. Donna Jiorgia, sorre de su zuighe de Torres e de Àrdara Gonnariu Comita I°, aiat cumandadu de fraigare sa cresia de Santa Maria in pedra de mola (basaltu) tanadu, cunsacrada posca in s'annu 1107. Comente fentomadu in sa Cronaca Logudoresa de su de XV sèculu, "don Jorgia una forte femina qui issa curriat mandras et recogliat sas dadas, et icusta fetit sa Corte de sa villa de Ardar, et fetit su Casteddu de Ardar et fetit Sancta Maria de Ardar".

Tando, in s'annu 1139, su pìscamu Marianu Thelle fiat connotu comente pìscamu de Àrdara. In sa cresia de Santa Maria etotu aiant tentu sos contzilios in sos annos 1135, 1145 e 1205.

Nostra Sennora de su Rennu

 Atos de importu mannu sunt istados istipulados in Àrdara finas a su 1237, s'annu chi sa Zuighessa Adelasia de Torres si est assuzetada a sa Cresia de Roma. A pustis de sa morte sua, su zuigadu est istadu ismatadu dae sos pisanos, sos zenoveses e sos de sa liga issoro (Arburea. Malaspina, Doria, sa Comuna de Tatari). Sa curadoria de Àrdar est istada acuisida dae sos Doria.

In s'annu 1334 su casteddu de Àrdara benit conchistadu dae su guvernadore aragonesu Ramon de Cardona, chi at dassadu Àrdara in forma de fèudu.

Su retàbulu

A mesu Treghentos, su zuighe de Arburea at comporadu su casteddu dae Damianu Doria. Custu fatu truncat sa liga intre Marianu de Arburea e su re aragonesu, e su casteddu est intregadu a su pìscamu de Usellus gasi chi su papa nde detzideret sa sorte.

In s'annu 1376, Elionora de Arburea, cojuendesi a Brancaleone Doria, at unificadu sas vincas suas e sas de sos Doria.

A sa firma de sos atos de paghe de s'annu 1388 intre su re de Aragona e sos Arburea b'at fatu parte finas Elias Sanna, mere de su chirru de Àrdar e de Mejulogu, Antoni Manus, casteddanu de Àrdara e Meilogu, Marianu Pilialbu, maiore de su chirru de Àrdara, Barisone de Bonida, Zorzi de Nula e Santoru de Carbia, juratos de Àrdara, e Zuanne Màsala, Andria de Montis, Zuanne Seche e Nicolau Dena, dimorantes in Àrdara.

Dae su nùmeru de sos juratos (bator e in prus su majore), si podet istabilire chi su villazu teniat mancu de 200 domos.

Pratza Coroneddis

Sighida sa conchista totale de sa Sardinna, in s'annu 1421 su re de Aragona, Alfonso V su Mannànimu at dadu a fèudu sa encontrada de Àrdara e Meilogu a Bernardo de Centelles.

In s'annu 1442, su fizu at bèndidu sa curadoria de Oppia, costituida dae Àrdara, Mores, Ittireddu, Totorache e Lachesos, a su tataresu Frantzischeddu Saba.

In s'annu 1479, sa Oppia l'at comporada Zuanne de Villamarí, est colada a pustis a sa fiza Anna de Villamarí e infines a sa sorre Isabella, chi l'at bèndida in s'annu 1547 a Antiogu Virde. Mortos custos ùltimos, sa Oppia est colada in manos a sos Manca, chi l'ant bortada in su marchesadu de Mores in s'annu 1614.

In su 1503 sas diòtzesas de Bisartzu e de Castro las ant unidas a sa de Otana e sa sede episcopiale a s'Alighera. Sos nòbiles de Àrdara tando ant proadu a nche la zùgher torra a inie, ponzende in sa cresia in su 1515 unu retàbulu mannu e bellu meda de su pintore Zuanne Muru e de sos iscolanos suos..

Sos datos demogràficos dae su 1678 a oe faeddant de popolamentu e ispopolamentu de sa bidda, causada subra de totu dae fatores nadurales (pestilèntzia e carestia), gherra e migratzione.

In totu Sardinna, francu sa peste niedda de mesu Treghentu, bi sunt coladas epidemias mannas in sos annos 1477, 1528, 1540, 1644, 1680, 1728, 1780, 1795, 1802, 1805, 1811, 1816, 1831, 1846.

De sos monumentos de importu prus mannu, in Àrdara bi abarrant sas ruinas de su casteddu mesuevale, destruidu pro nche fraigare cun cuddas pedras su palatu de sa comuna e àteras domos, e sa cresia de Nostra Sennora de su Rennu, fraigada in istile romànicu in sos sèculos XI-XII. In palas a s'altare b'at 'istatua de sa Madonna e unu retàbulu de sos de XV-XVI sèculos, pintadu dae su majorchinu Martin Torner e dae su sardu Zuanne Muru. In sas colunnas b'at sas imàzines de sos apòstulos.

 (c) 2003 Faeddos